Czym jest aparat ortodontyczny stały? Co należy o nim wiedzieć?

Czym jest aparat ortodontyczny stały? Co należy o nim wiedzieć?

Stałe aparaty ortodontyczne już dekady temu zmieniły sposób korygowania wad zgryzu i nieprawidłowości zębowych.

Pacjent widzi aparat na zębach (chociaż są i takie rodzaje aparatów stałych, których nie widać) – ortodonta dostrzega w nim skuteczne narzędzie, które krok po kroku zmienia sposób ustawienia uzębienia i relacje między szczęką a żuchwą.

Jakie możliwości czekają na pacjenta w gabinecie ortodontycznym? Czym dokładnie jest stały aparat na zęby?

Czym jest stały aparat ortodontyczny?

Najprościej można powiedzieć, że jest to konstrukcja mocowana do powierzchni zębów na cały okres terapii. Nie można jej zdjąć, ponieważ cała idea opiera się właśnie na ciągłym oddziaływaniu kontrolowanych sił na uzębienie.

Założenie aparatu stałego to początek drogi do pięknego uśmiechu oraz poprawy funkcji żucia, oddychania i mowy.

Zasada działania stałego aparatu ortodontycznego

Żeby wyobrazić sobie pracę aparatu, trzeba spojrzeć na uzębienie w inny sposób. Zęby nie są zrośnięte bezpośrednio z kością. Utrzymuje je ozębna – tkanka przenosząca siły na kość.

Kiedy ząb zostaje delikatnie przesunięty, w jego otoczeniu zaczyna się praca komórek. Po jednej stronie korzenia kość jest stopniowo rozkładana przez osteoklasty, a po drugiej – odbudowywana przez osteoblasty.

To naturalny proces fizjologiczny, któremu ortodoncja po prostu nadaje kierunek – właśnie w tym celu stosuje się stałe aparaty ortodontyczne.

Każdy element aparatu ma inne zadanie.

Zamek przyklejony do szkliwa jest punktem zaczepu i wskazuje, w którą stronę powinien przesuwać się ząb.

Łuk ortodontyczny (cienki drut) przenosi siłę i kieruje ją na poszczególne zamki.

Elementy pomocnicze (sprężynki czy specjalne gumki) zmieniają sposób oddziaływania łuku – mogą przyspieszać ruch, ograniczać go albo korygować ustawienie zębów w kilku płaszczyznach.

Kiedy zakłada się aparat ortodontyczny stały?

Stały aparat ortodontyczny zakłada się wtedy, gdy leczenie skomplikowanej wady zgryzu wymaga długotrwałej i dokładnej korekty – może dotyczyć przesunięcia pojedynczych zębów albo ustawienia całych łuków zębowych.

Najlepiej, jeśli leczenie wad zgryzu rozpocznie się już w wieku nastoletnim po zakończeniu wymiany zębów mlecznych na zęby stałe.

W tym okresie kość szczęki i żuchwy ma dużą zdolność przebudowy, dlatego uzębienie łatwiej reaguje na nacisk aparatu (nie zaleca się stosowania tej metody leczenia ortodontycznego u młodzieży i dzieci z zębami mlecznymi).

Leczenie osób dorosłych także przynosi bardzo zadowalające efekty, wymaga jednak więcej czasu, ponieważ wraz z wiekiem tkanka kostna zmienia się wolniej.

Lekarz może zaproponować założenie stałego aparatu ortodontycznego przy planowaniu leczenia różnych rodzajów wad, m.in.:

stłoczenia zębów (braku odpowiedniej ilości miejsca w łuku),

szparowatości (zbyt dużych przerw między zębami),

zgryzu otwartego (braku kontaktu zębów górnych i dolnych podczas zagryzania),

zgryzu krzyżowego (odwrotnego zachodzenia zębów górnych i dolnych),

przodozgryzu (nadmiernego wysunięcia dolnego lub górnego łuku),

tyłozgryzu (wysunięcia górnych zębów i cofnięcia się dolnych względem nich).

Każda z wymienionych nieprawidłowości zmienia sposób gryzienia i żucia, a przy tym wpływa na estetykę uśmiechu. Aparat stały daje możliwość kontrolowania ruchów zębów w trzech płaszczyznach (przód-tył, góra-dół, prawo-lewo), dlatego stanowi jedno z najbardziej skutecznych rozwiązań w leczeniu ortodontycznym.

Jakie są rodzaje stałego aparatu ortodontycznego?

Pod nazwą kategorii kryje się kilka rodzajów konstrukcji. Wspólnym elementem każdego aparatu stałego są zamki trwale przyczepiane do zębów specjalnym klejem.

Warto zaznaczyć, że mechanika działania tych aparatów jest taka sama – różnią się głównie walorem estetycznym oraz rodzajem materiału, z którego są wykonane.

Czym charakteryzują się najpopularniejsze?

Aparat metalowy

To klasyczne i najczęściej stosowane rozwiązanie. W jego przypadku wykorzystuje się zamki ze stali nierdzewnej, które łączy się specjalnym drutem z wykorzystaniem ligatur.

Metalowe aparaty ortodontyczne zawierają w swoim składzie nikiel. W przypadku pacjentów, którzy są uczuleni na ten pierwiastek – jest możliwość założenia aparatu metalowego, ale bezniklowego.

Inną wersją metalowego aparatu jest aparat złoty – posiada cieplejszy odcień metalu, który w odbiorze estetycznym jest znacznie delikatniejszy. Klasyczny aparat metalowy  pozostaje najtańszym rozwiązaniem.

Aparat metalowy będzie bardzo dobrym wyborem dla tych pacjentów, którzy za priorytet nie stawiają minimalnej widoczności – jeśli jest inaczej, lekarz ortodonta może zaproponować inne typy aparatu.

Aparat estetyczny

W tym wariancie metalowe zamki zastępuje się zamkami przezroczystymi – ceramicznymi (porcelanowymi) lub wykonanymi z syntetycznego kryształu. Kolor i stopień przezierności elementów aparatu daje efekt, w którym zamki „zlewają się” z odcieniem zębów. W efekcie są mniej widoczne,.

Skuteczność leczenia jest porównywalna ze skutecznością aparatów metalowych. To, co różnicuje oba typy, to opisane już względy estetyczne, pewne aspekty związane z wytrzymałością (w aparatach kosmetycznych wykorzystane materiały są bardziej kruche niż metal) i koszty (ceny aparatów z niemetalowymi zamkami są zwykle wyższe).

Aparat lingwalny

Zamki mocowane są od strony językowej/podniebiennej – po wewnętrznej stronie zębów. Z zewnątrz aparat jest całkowicie niewidoczny, dlatego wiele osób preferuje go ze względu na najbardziej dyskretną formę leczenia.

Na początku może sprawiać pewien kłopot – język ociera się o zamki, a mycie zębów wymaga większej cierpliwości.

Aparat samoligaturujący

Na pierwszy rzut oka przypomina klasyczny aparat ortodontyczny, ale różni się sposobem mocowania łuku. Zamiast kolorowych gumek czy metalowych drucików każdy zamek ma specjalny zatrzask, który utrzymuje całą konstrukcję we właściwym miejscu.

Aparaty samoligaturujące są dostępne w wersji metalowej oraz w wariancie estetycznym, mniej widocznym na zębach.

Jak wygląda leczenie stałym aparatem na zęby?

Leczenie aparatem stałym jest procesem, a samo założenie konstrukcji to tylko jeden z jego etapów.

Jaki jest czas leczenia i ile trwa noszenie aparatu stałego?

Leczenie ortodontyczne nie zaczyna się w dniu, w którym na zębach pojawia się aparat. Plan leczenia zawsze uwzględnia etap przygotowawczy. Trzeba wyleczyć ubytki próchnicze, czasami usunąć zęby, które uniemożliwiają prawidłowe ustawienie łuków i przeprowadzić higienizację. Przygotowanie pacjenta może zająć kilka tygodni, a w bardziej złożonych przypadkach nawet kilka miesięcy.

Dopiero później następuje właściwa faza korekcji – założenie i noszenie aparatu.

Czas leczenia aparatem najczęściej trwa od półtora do dwóch i pół roku (aczkolwiek wszystko zależy od danego przypadku klinicznego). Przez cały ten okres, konieczne są regularne wizyty u ortodonty (zwykle co cztery do sześciu tygodni), podczas których specjalista ocenia postępy korekcji i przeprowadza niezbędne procedury związane z leczeniem.

Po zdjęciu aparatu terapia się nie kończy. Kolejny etap to retencja – utrwalanie uzyskanego efektu poprawienia estetyki uśmiechu. W tym celu stosuje się aparaty retencyjne (ruchome w formie zdejmowanych nakładek albo w postaci cienkiego drucika przyklejonego do zębów od strony języka). Aktywne noszenie retencji trwa od pół roku do kilku lat, natomiast należy liczyć się z tym, że leczenie retencyjne może trwać do końca życia (przypominająco, ale jednak).

Jak dbać o higienę jamy ustnej po założeniu aparatu stałego?

Oprócz zwykłego szczotkowania warto (a wręcz trzeba) korzystać z nici dentystycznych, szczoteczek międzyzębowych albo irygatora. Resztki jedzenia gromadzą się wokół elementów konstrukcji, dlatego bez dokładnego czyszczenia łatwo o próchnicę i zapalenia dziąseł.

Sposób dbania o higienę może lekko różnić się w zależności od typu aparatu, jednak na początku terapii ortodonta zawsze dokładnie wyjaśnia jak czyścić zęby. W razie trudności wszelkie wątpliwości warto na bieżąco omawiać podczas wizyt kontrolnych.

Ile kosztuje aparat na stałe na zęby?

Odpowiadając na to pytanie, warto wrócić do tego, jak wygląda cała droga do uzyskania zdrowych i prostych zębów. Składa się na nią wiele etapów i każdy z nich wpływa na koszty związane z leczeniem.

Skupiając się jednak na samym etapie wyboru aparatu, można w pewnym stopniu przybliżyć ceny najpopularniejszych rozwiązań.

Aparat metalowy jest najtańszy, ceramiczny i szafirowy – droższe, a założenie lingwalnego zwykle będzie największym wydatkiem.

Do tego trzeba doliczyć koszt kontrolnych konsultacji, wymiany łuków i dodatkowych elementów.

Czego nie można jeść przy aparacie stałym?

Niektóre produkty zwiększają ryzyko uszkodzenia aparatu. Twarde owoce, orzechy, chrupiące cukierki czy pestki mogą odłamać zamek albo wygiąć łuk. Nie oznacza to jednak, że tego typu pokarmy należy wyeliminować z diety. Warto jednak zachować większą ostrożność podczas ich jedzenia i zadbać o bezpieczniejszą formę podania.

Aparat stały a rezonans – czy do badania rezonansem magnetycznym można mieć aparat ortodontyczny?

Wszystko zależy od rodzaju aparatu i miejsca badania. Metalowe elementy mogą zakłócać obraz w okolicy głowy i szyi, dlatego w tych przypadkach ortodonta i radiolog decydują wspólnie, czy aparat należy zdjąć przed przejściem procedury medycznej. Jeśli jednak badanie dotyczy innych obszarów ciała, obecność aparatu zazwyczaj nie stanowi problemu.

Aparat stały w ciąży – czy są przeciwwskazania?

Ciąża nie jest przeciwwskazaniem do noszenia aparatu stałego. Kobieta, która rozpoczęła terapię ortodontyczną przed zajściem w ciążę, może ją kontynuować również w tym okresie.

U kobiet ciężarnych nie zaleca się jednak zakładania nowego aparatu. Powodem nie jest samo leczenie, ale konieczność wykonania diagnostyki radiologicznej przed rozpoczęciem terapii.

Warto też pamiętać, że w ciąży dziąsła stają się bardziej wrażliwe na bodźce i podatne na stany zapalne. Regularne wizyty kontrolne u ortodonty i stomatologa pozwalają utrzymać zdrowie jamy ustnej i zapobiec powikłaniom.

Bibliografia

Karłowska, I. (2016). Zarys współczesnej ortodoncji: podręcznik dla studentów i lekarzy dentystów. Warszawa: PZWL.

Papageorgiou, S. N., Koletsi, D., Iliadi, A., Peltomaki, T., & Eliades, T. (2020). Treatment outcome with orthodontic aligners and fixed appliances: a systematic review with meta-analyses. European journal of orthodontics, 42(3), 331-343.

Liu, F., Wang, Y., Luopei, D., Qu, X., & Liu, L. (2024). Comparison of fixed braces and clear braces for malocclusion treatment. BMC Oral Health, 24(1), 941.