Ortodoncja: czym jest i na czym polega leczenie ortodontyczne?

Ortodoncja – co to jest i na czym polega?

Pierwszy aparat ortodontyczny zaprojektowano w XVIII wieku – francuski dentysta Pierre Fauchard w 1723 roku opisał urządzenie przypominające współczesne aparaty – nie dokładnie samym wyglądem, a celem stosowania – konstrukcja zamocowana na zębach miała korygować wadę zgryzu.

Minęły stulecia, a metody wykorzystywane w dziedzinie stomatologii uległy ogromnym zmianom. Jak rozwinęła się ortodoncja, czym zajmują się lekarze z tą specjalizacją i jak leczą problemy stomatologiczne swoich pacjentów?

Co to jest ortodoncja i czym zajmuje się ortodonta?

W stomatologii wyróżnia się 9 specjalizacji stomatologicznych – m.in. chirurgię szczękowo-twarzową, protetykę, periodontologię czy właśnie ortodoncję. W każdej dziedzinie lekarze dentyści po studiach mogą zdobyć dodatkowe kwalifikacje i uzyskać tytuł specjalisty wyszkolonego w leczeniu konkretnych problemów stomatologicznych.

• Ortodonta to lekarz, który posiada odpowiednią wiedzę z zakresu ortodoncji w wyniku odbycia trzyletniej specjalizacji – wie, jak diagnozować i leczyć wady szczękowo-twarzowe, a co za tym idzie także inne problemy, które mogą być z nimi związane.

Książkowe definicje warto zestawić z tym, z jakiej pomocy faktycznie może skorzystać pacjent, zgłaszając się do lekarza ortodonty. Pierwsze na myśl zawsze przychodzą działania ukierunkowane na poprawę estetyki uśmiechu. Skojarzenia są trafne, jednak trzeba wiedzieć, że często wyprostowanie krzywych zębów będzie „efektem ubocznym” leczenia innych problemów ortodontycznych.

Prawidłowy zgryz ma znaczenie dla żucia, wyraźnej wymowy, zdrowia dziąseł i utrzymania higieny jamy ustnej. Nieprawidłowości w ustawieniu zębów mogą obciążać stawy skroniowo-żuchwowe, powodować problemy z oddychaniem lub prowadzić do szybszego odkładania się płytki nazębnej i rozwoju próchnicy. Ortodonta jest w stanie przeprowadzić pełną diagnostykę, znaleźć przyczyny dolegliwości i zaplanować terapię, która nie zawsze kończy się założeniem aparatu ortodontycznego.

Medycyna wciąż się rozwija, a wraz z nią także stomatologia i ortodoncja. Właśnie dzięki temu postępowi coraz częściej możemy spotkać się z pojęciem ortodoncji cyfrowej. Nie jest to osobny odłam, a część specjalizacji, która pomaga lekarzom praktykować nowoczesne podejście do leczenia wad zgryzu. W ramach takich działań ortodonci korzystają z najnowszych technologii i cyfrowego sprzętu, by dokładniej, szybciej i bezpieczniej planować kolejne etapy diagnostyki i leczenia ortodontycznego.

Jakie są najczęstsze przyczyny i rodzaje wad zgryzu?

Rozwój wad zgryzu jest zjawiskiem złożonym i zwykle nie zależy od jednego czynnika. Dotyczy dzieci i nastolatków (rozpoczyna się najczęściej na etapach intensywnego wzrostu), ale także pacjentów w dorosłym wieku (jako konsekwencja nieleczonych wad z lat młodości lub pojawienia się innych problemów stomatologicznych).

Na wyższe ryzyko wpływają uwarunkowania genetyczne i czynniki środowiskowe. U niektórych osób nieprawidłowości wynikają z budowy kości szczęki i żuchwy, u innych pojawiają się w związku z niewłaściwym kierunkiem wyrzynania zębów.

Do rozwoju nieprawidłowości zgryzu przyczyniają się również nawyki utrwalone w dzieciństwie – np. oddychanie przez usta czy przedłużone korzystanie ze smoczka. Pozornie drobne błędy czy przyzwyczajenia mogą zaburzać naturalny rozwój łuków zębowych.

U osób dorosłych wśród pośrednich przyczyn konieczności rozpoczęcia leczenia ortodontycznego wymienia się próchnicę, ubytki w uzębieniu, choroby przyzębia czy urazy, które mogą zmienić warunki w jamie ustnej i doprowadzić do przesunięć w ustawieniu zębów. Jeśli pierwotny problem nie zostanie odpowiednio wcześnie zdiagnozowany i wyleczony, ostatecznie może skutkować zmianą wzajemnego ułożenia szczęki i żuchwy lub nieprawidłowym ułożeniem zębów w łukach.

Najczęściej występujące rodzaje wad zgryzu i nieprawidłowości zębowych (zaliczane do wad wyrostkowo-zębowych) to:

• tyłozgryz (cofnięcie żuchwy w stosunku do szczęki),
• przodozgryz (wysunięcie żuchwy względem szczęki),
• zgryz otwarty (brak kontaktu między zębami górnymi i dolnymi przy zwarciu),
• zgryz krzyżowy (zęby dolne zachodzą na górne po jednej lub obu stronach łuku),
• zgryz głęboki (górne siekacze nachodzą nadmiernie na dolne),
• stłoczenia zębów (brak miejsca w łuku zębowym, zęby nachodzą na siebie lub są ustawione pod kątem),
• szparowatość (obecność nienaturalnych szpar między zębami w łuku),
• zgryz przewieszony (boczne zęby górne wystają na zewnątrz w stosunku do dolnych i „wiszą” nad nimi),
• zgryz prosty, tzw. tet-a-tet (zęby górne i dolne stykają się krawędziami siecznymi, bez prawidłowego zachodzenia górnych na dolne).

Oprócz wad wyrostkowo-zębowych wyróżniamy również wady gnatyczne (kostne), które wymagają przeprowadzenia operacji ortognatycznej.

Na czym polega leczenie ortodontyczne?

Proces to słowo klucz i na nim się skupmy. Wszystkie działania zaproponowane i przeprowadzone przez ortodontę mają na celu przywrócenie prawidłowych relacji między zębami, szczęką i żuchwą.

Pacjent – świadomie z rozpoznaną wadą zgryzu lub nieświadomie z innym problemem związanym z niezdiagnozowanym schorzeniem – zgłasza się na wizytę u ortodonty, który na podstawie badań ocenia warunki w jamie ustnej i planuje terapię.

Jakie badania diagnostyczne wykonuje się przed rozpoczęciem leczenia?

Przed rozpoczęciem terapii ortodonta przeprowadza pełną diagnostykę. Stomatolog musi dokładnie scharakteryzować problem pacjenta i upewnić się, że nie występują u niego żadne przeciwwskazania do wdrożenia kolejnych etapów postępowania.

Ortodonta ocenia warunki zgryzowe (zaczyna od sprawdzenia, jak górne i dolne zęby stykają się ze sobą podczas zagryzania). W tym celu wykonuje fotografie wewnątrzustne, które obrazują położenie zębów i dziąseł, a także zdjęcia zewnętrzne twarzy, pozwalające ocenić ewentualną asymetrię i proporcje profilu.

Badania uzupełniają zdjęcia rentgenowskie – najczęściej pantomogram całego uzębienia oraz cefalometria, która w projekcji bocznej pokazuje wzajemne relacje kości twarzoczaszki i zębów.

Bardzo często na podstawie wycisków pobranych od pacjenta tworzy się modele diagnostyczne – gipsowe odlewy lub trójwymiarowe skany łuków zębowych, dzięki którym ortodonta może szczegółowo zaplanować kolejne etapy terapii.

Jakie są etapy leczenia aparatem stałym?

Każdy proces może przebiegać nieco inaczej, jednak można wskazać etapy, które uznaje się za stałe jego elementy.

1. Najpierw odbywa się przygotowanie – higienizacja jamy ustnej i ewentualne leczenie zachowawcze lub chirurgiczne.
2. Następnie zakłada się aparat, którego zadaniem jest stopniowe przesuwanie zębów w zaplanowane pozycje.
3. W kolejnych miesiącach odbywają się wizyty kontrolne, podczas których lekarz aktywuje aparat i ocenia przebieg terapii.
4. Ostatni etap to zdjęcie aparatu i ocena efektów.

Po nim jednak następuje bardzo istotna faza retencji (przeczytasz o niej poniżej), a po okresie stabilizacji zgryzu powinna zostać przeprowadzona rekonstrukcja zgryzu.

Leczenie aparatem stałym trwa średnio 2 lata (+/- kilka miesięcy), natomiast leczenie nakładkowe (cyfrowe) jest zdecydowanie krótsze, ze względu na inną mechanikę działania.

Na czym polega faza retencji i dlaczego jest tak ważna?

Po zakończeniu aktywnej fazy leczenia następuje, już przytoczony wcześniej, etap retencji. To czas, kiedy działania, którymi zajmuje się ortodoncja, ukierunkowane są na utrzymaniu zębów w nowym ustawieniu. Tkanki przyzębia potrzebują czasu, aby utrwalić nowe położenia.

Na tym etapie noszone są specjalne aparaty retencyjne – ruchome lub stałe. Niestety przy ruchomych wariantach pacjenci wykazują skłonności do zaniedbywania nawyku i zapominania o zakładaniu aparatu – tak naprawdę często na własne życzenie ryzykują nawrotem wady. Można uniknąć narażenia się na ten czynnik, sumiennie przestrzegać zaleceń ortodonty.

Okres retencji trwa zwykle kilka lat, a w niektórych przypadkach jest zalecany przez całe życie.

Jakie są rodzaje aparatów ortodontycznych i dla kogo są przeznaczone?

Aparaty ortodontyczne dzieli się na ruchome i stałe. Każdy z nich przeznaczony jest dla innej grupy pacjentów i ma określone zastosowanie.

• Aparat ruchomy – pacjent może samodzielnie zakładać i zdejmować konstrukcję. Najczęściej stosuje się je u dzieci w okresie wzrostu, by lepiej korygować ustawienie zębów oraz wpływać na rozwój szczęk. Aparaty mogą być jednoszczękowe (osadzane tylko na górnym lub dolnym łuku) lub dwuszczękowe (umieszczane jednocześnie na obu łukach zębowych, np. Bionator, Twin Block).
• Aparat stały – ortodonta trwale mocuje konstrukcję, która składa się z zamków przyklejonych do zębów oraz łuku (drutu), który stopniowo przesuwa zęby w zaplanowane położenie. Aparaty stałe najczęściej stosuje się u nastolatków i dorosłych.

Jakie są główne różnice między aparatami stałymi a ruchomymi?

Aparaty ruchome można samodzielnie zdejmować, dlatego ich skuteczność zależy w dużej mierze od regularności noszenia. Aparaty stałe stale oddziałują na zgryz, gdyż są przytwierdzone do zębów na cały okres terapii.

Kiedy stosuje się aparaty ruchome, a kiedy stałe?

Ruchome rozwiązania są wskazane w leczeniu wad w okresie rozwojowym. Aparaty stałe stosuje się u pacjentów z bardziej złożonymi problemami, które wymagają dokładniejszych korekt położenia poszczególnych zębów.

Kiedy lekarz decyduje się na leczenie ortodontyczne określoną metodą, wybór zawsze uzależnia od problemów i potrzeb pacjenta.

Jakie są rodzaje aparatów stałych (metalowe, estetyczne, lingwalne)?

Wyróżnia się:

• aparaty metalowe, które są tradycyjnym rozwiązaniem (mają srebrne/złote metalowe zamki);
• aparaty estetyczne, które mają zamki przezroczyste lub w kolorze szkliwa;
• aparaty lingwalne mocowane od strony języka (z zewnątrz pozostają niewidoczne).

Wszystkie działają na tej samej zasadzie, różnią się natomiast wyglądem, wygodą i ceną.

Czym charakteryzują się nowoczesne aparaty nakładkowe (tzw. cyfrowa ortodoncja)?

Aparaty nakładkowe to przezroczyste rynienki wykonane indywidualnie dla pacjenta. Wymienia się je co kilka tygodni, aby stopniowo przesuwały zęby do zaplanowanej pozycji. Ich zaletą jest estetyka i możliwość łatwego utrzymania higieny, ponieważ można je zdjąć podczas jedzenia czy szczotkowania.

Należy zaznaczyć, że nie każdy pacjent będzie kwalifikował się do leczenia z wykorzystaniem nakładek.

Czy leczenie ortodontyczne jest możliwe w każdym wieku?

Leczenie ortodontyczne możliwe jest w każdym wieku – pod warunkiem że stan zdrowia jamy ustnej pacjenta na to pozwala. U dzieci w terapii działa się w kierunku korygowania zgryzu oraz wspierania prawidłowego rozwoju stałego uzębienia.

U dorosłych pacjentów celem jest przesunięcie zębów z niewłaściwych miejsc do oczekiwanych pozycji, poprawa funkcji żucia, korekcja wad wymowy i uzyskanie estetycznego oraz zdrowego uśmiechu.

Kto nie może mieć aparatu ortodontycznego?

Za ogólne przeciwwskazania do założenia aparatu ortodontycznego uznaje się:

• nieleczoną próchnicę,
• chorobę przyzębia w aktywnej fazie,
• niekontrolowaną cukrzycę lub inne niewyrównane choroby przewlekłe,
• ciężkie alergie kontaktowe na materiały ortodontyczne (np. nikiel),
• niewystarczającą higienę jamy ustnej mimo wcześniejszych prób jej poprawy.

Ortodoncja pytania

Czy leczenie ortodontyczne boli?

Leczenie ortodontyczne nie jest bolesne, choć w pierwszych dniach po założeniu aparatu pacjent może odczuwać ucisk i dyskomfort. W niektórych przypadkach może pojawić się ból głowy lub podrażnienie błon śluzowych jamy ustnej (w okolicach wokół zamków).

Jak długo trwa leczenie ortodontyczne?

Od kilkunastu miesięcy do nawet kilku lat.

Czy zęby mogą wrócić do poprzedniego stanu po zdjęciu aparatu?

Tak, jeśli pacjent zaniedba noszenie specjalnych nakładek retencyjnych.

Jakie są orientacyjne koszty leczenia ortodontycznego?

Koszty leczenia rozkładają się na kolejne etapy terapii i wizyty kontrolne. Na jednej z pierwszych konsultacji lekarz zawsze przedstawia plan terapii, dostępne możliwości i harmonogram płatności.

Bibliografia

1. Spielman, A. I. (2024). History of Orthodontics. W: Illustrated Encyclopedia of the History of Dentistry. 2024. https://historyofdentistryandmedicine.com/.
2. Kamak, H. (2015). Orthodontic brackets selection, placement and debonding. Journal of Orthodontic Research, 3(3), 208-208.
3. Karłowska, I. (2016). Zarys współczesnej ortodoncji: podręcznik dla studentów i lekarzy dentystów,red. nauk. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 sierpnia 2020 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz.U. 2020 poz. 1566). Pobrane z: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20200001566.
5. Ghodasra, R., & Brizuela, M. (2023). Orthodontics, malocclusion. In StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing.
6. Mundhada, V. V., Jadhav, V. V., Reche, A., & Jadhav Sr, V. V. (2023). A review on orthodontic brackets and their application in clinical orthodontics. Cureus, 15(10).
7. Pietrzak, P., & Śmiech-Słomkowska, G. (2017). Wczesne leczenie ortodontyczne-opis przypadku. TPS-Twój Przegląd Stomatologiczny, (7/8).