Zęby dziewiątki – objawy, diagnostyka, leczenie

Zęby dziewiątki to potoczne określenie nadliczbowych czwartych zębów trzonowych, które rozwijają się za ósemkami. W piśmiennictwie stomatologicznym nazywa się je również czwartymi zębami trzonowymi lub distomolarami. Nie należą do standardowego uzębienia dorosłego człowieka i występują rzadko. Mogą przez długi czas nie powodować żadnych dolegliwości, dlatego często są wykrywane przypadkowo podczas badania radiologicznego. Jeżeli powodują ból, stan zapalny albo zagrażają sąsiednim zębom, może być potrzebne leczenie z zakresu chirurgii stomatologicznej. Decyzja o obserwacji lub usunięciu dziewiątki zależy od jej położenia, występujących objawów oraz wpływu na otaczające tkanki.

Zęby dziewiątki – czym są?

Dziewiątka jest dodatkowym zębem rozwijającym się najczęściej za trzecim zębem trzonowym, czyli ósemką. W stomatologii określa się ją jako czwarty ząb trzonowy, ząb zatrzonowy lub distomolar. Nie jest częścią standardowego uzębienia stałego, które u dorosłego człowieka obejmuje do 32 zębów.

Dziewiątki występują rzadko. Mogą pojawić się pojedynczo, obustronnie, a niekiedy zarówno w szczęce, jak i w żuchwie. Często pozostają całkowicie zatrzymane w kości, dlatego pacjent może przez wiele lat nie wiedzieć o ich obecności. Niekiedy zostają wykryte przypadkowo na zdjęciu pantomograficznym wykonanym z innego powodu.

Ząb dziewiąty może przypominać budową trzonowiec, ale bywa również mniejszy i mieć nieregularny kształt. Jego obecność nie zawsze oznacza konieczność leczenia. Postępowanie zależy przede wszystkim od położenia zęba, występujących dolegliwości oraz jego wpływu na ósemkę i otaczające tkanki.

Czym ząb dziewiąty różni się od ósemki?

Ósemka i dziewiątka nie są tym samym zębem. Ósemka to trzeci ząb trzonowy, nazywany również zębem mądrości. Może należeć do standardowego uzębienia stałego człowieka. Dziewiątka jest natomiast dodatkowym, nadliczbowym czwartym zębem trzonowym, który rozwija się najczęściej za ósemką.

Zarówno ósemka, jak i dziewiątka mogą prawidłowo się wyrżnąć, pozostać częściowo wyrżnięte lub całkowicie zatrzymać się w kości. Sama obecność któregoś z tych zębów nie jest automatycznym wskazaniem do ekstrakcji. Decyzja zależy między innymi od położenia zęba, występujących dolegliwości oraz wpływu na sąsiednie tkanki.

Więcej informacji o diagnostyce i wskazaniach do usuwania ósemek znajduje się w artykule: Zęby mądrości – kiedy usuwać ósemki?.

Jakie objawy może powodować ząb dziewiąty?

Ząb dziewiąty może przez wiele lat nie powodować żadnych dolegliwości. Często pozostaje zatrzymany w kości i zostaje wykryty przypadkowo na zdjęciu pantomograficznym. Objawy pojawiają się najczęściej wtedy, gdy ząb zaczyna się wyrzynać, uciska sąsiednie struktury albo w jego otoczeniu rozwija się stan zapalny.

Możliwe objawy to:

• ból lub uczucie ucisku za ósemką;
• obrzęk, zaczerwienienie i tkliwość dziąsła;
• trudności z dokładnym oczyszczaniem tylnej części łuku zębowego;
• nieprzyjemny smak lub zapach z ust związany ze stanem zapalnym;
• ograniczenie otwierania ust, czyli szczękościsk;
• ból podczas gryzienia i żucia;
• nawracające stany zapalne w okolicy ostatniego zęba;
• obrzęk policzka lub okolicy żuchwy.

Takie dolegliwości nie są charakterystyczne wyłącznie dla dziewiątek. Podobne objawy mogą powodować między innymi zatrzymane zęby mądrości, próchnica, choroby dziąseł albo ropień. Rozpoznania nie można więc postawić wyłącznie na podstawie objawów – potrzebne są badanie stomatologiczne i odpowiednio dobrana diagnostyka obrazowa.

Narastający obrzęk twarzy, gorączka oraz trudności w przełykaniu lub oddychaniu wymagają pilnej konsultacji. Mogą wskazywać na szerzące się zakażenie, a nie tylko na samą obecność dodatkowego zęba.

Jak rozpoznaje się zęby dziewiątki?

Rozpoznanie zęba dziewiątego rozpoczyna się od badania jamy ustnej. Stomatolog ocenia tylną część łuku zębowego, stan dziąseł oraz obecność obrzęku, zgrubienia lub fragmentu wyrzynającego się zęba. Sprawdza również, czy dolegliwości mogą pochodzić od ósemki albo innych struktur.

Ponieważ dziewiątki często pozostają zatrzymane w kości, samo badanie jamy ustnej może nie wystarczyć. Podstawowym badaniem obrazowym jest najczęściej pantomogram, czyli panoramiczne zdjęcie RTG szczęki i żuchwy. Pozwala ono ocenić liczbę zębów, położenie dziewiątki oraz jej relację względem ósemki i otaczającej kości.

Jeżeli obraz dwuwymiarowy nie dostarcza wystarczających informacji, lekarz może zlecić tomografię stożkową CBCT. Badanie pozwala dokładniej określić:

• położenie i kierunek ułożenia zęba;
• kształt jego korony i korzeni;
• relację względem korzeni ósemki;
• odległość od kanału żuchwy lub zatoki szczękowej;
• obecność zmian zapalnych albo torbielowatych;
• warunki anatomiczne istotne podczas planowania zabiegu.

Dentistica wykonuje badania obrazowe z wykorzystaniem urządzenia umożliwiającego uzyskanie pantomogramu i tomografii CBCT. Zakres diagnostyki dobiera lekarz do konkretnego przypadku. CBCT nie musi być wykonywane u każdego pacjenta – jest zalecane przede wszystkim wtedy, gdy potrzebna jest dokładna, trójwymiarowa ocena położenia dziewiątki lub zaplanowanie jej bezpiecznego usunięcia.

Jakie powikłania może powodować ząb dziewiąty?

Nieprawidłowo położony ząb dziewiąty może utrudniać oczyszczanie tylnej części łuku zębowego. Zalegające resztki pokarmowe i płytka bakteryjna zwiększają ryzyko próchnicy zarówno dziewiątki, jak i sąsiadującej z nią ósemki. Ze względu na ograniczony dostęp dokładna pielęgnacja jamy ustnej w tej okolicy może być szczególnie trudna.

Wokół częściowo wyrżniętego zęba może także rozwinąć się stan zapalny dziąsła. Nieleczone zakażenie może prowadzić do powstania kieszeni zapalnej, gromadzenia się treści ropnej, a w bardziej zaawansowanych przypadkach również ropnia zęba.

Zatrzymana dziewiątka może pozostawać w bliskim kontakcie z ósemką. W zależności od jej położenia może uszkadzać koronę sąsiedniego zęba albo przyczyniać się do resorpcji jego korzenia, czyli stopniowego zaniku twardych tkanek. Takie zmiany mogą długo nie powodować wyraźnych dolegliwości i zostać zauważone dopiero podczas badania radiologicznego.

W otoczeniu zatrzymanego zęba nadliczbowego mogą również powstawać zmiany torbielowate. Powiększająca się torbiel może prowadzić do ubytku kości i przemieszczenia sąsiednich struktur. Nie oznacza to, że każda dziewiątka wywoła powikłania. Ryzyko ocenia lekarz na podstawie badania jamy ustnej oraz diagnostyki obrazowej.

Czy ząb dziewiąty zawsze trzeba usunąć?

Zęba dziewiątego nie zawsze trzeba usuwać. Decyzję podejmuje lekarz na podstawie występujących objawów, położenia zęba oraz jego wpływu na ósemkę i otaczające tkanki. Jeżeli dziewiątka nie powoduje dolegliwości ani zmian chorobowych, możliwe jest pozostawienie jej pod obserwacją.

Usunięcie zęba dziewiątego może zostać zalecone, gdy:

• powoduje ból lub nawracające stany zapalne;
• utrudnia utrzymanie prawidłowej higieny;
• uszkadza ósemkę lub wywołuje resorpcję jej korzenia;
• sprzyja rozwojowi próchnicy;
• jest związany z torbielą albo inną zmianą w kości;
• nieprawidłowo się wyrzyna lub drażni otaczające tkanki;
• utrudnia planowane leczenie ortodontyczne albo chirurgiczne.

Jeżeli ząb pozostaje w kości, nie powoduje objawów i nie zagraża sąsiednim strukturom, lekarz może zalecić obserwację. Częstotliwość wizyt kontrolnych oraz ewentualnych badań radiologicznych ustala się indywidualnie. Nie oznacza to, że zdjęcie RTG musi być wykonywane podczas każdej kontroli.

Ze względu na położenie za ósemką usunięcie dziewiątki może być bardziej skomplikowane niż standardowa ekstrakcja. Zabieg poprzedza ocena badań obrazowych, a jego zakres zależy między innymi od ułożenia korzeni oraz odległości od zatoki szczękowej lub kanału żuchwy. Takie przypadki są kwalifikowane do leczenia w ramach chirurgii stomatologicznej.

Zęby dziewiątki – najczęściej zadawane pytania

Czy człowiek naprawdę może mieć dziewiąty ząb?

Tak. Dziewiątka jest rzadko występującym zębem nadliczbowym, który rozwija się najczęściej za ósemką. Może pojawić się w szczęce lub żuchwie, ale często pozostaje całkowicie zatrzymana w kości.

Czy ząb dziewiąty jest zębem mądrości?

Nie. Zębem mądrości nazywa się ósemkę, czyli trzeci ząb trzonowy. Dziewiątka jest dodatkowym, czwartym zębem trzonowym rozwijającym się najczęściej za ósemką. W stomatologii określa się ją również jako distomolar.

Czy ząb dziewiąty zawsze powoduje ból?

Nie. Dziewiątka może przez wiele lat nie wywoływać żadnych dolegliwości. Ból może pojawić się podczas wyrzynania zęba, w przypadku ucisku na sąsiednie struktury albo rozwoju stanu zapalnego.

Czy można mieć więcej niż jeden ząb dziewiąty?

Tak. Dziewiątki mogą występować pojedynczo lub po obu stronach szczęki albo żuchwy. W wyjątkowo rzadkich przypadkach u jednego pacjenta może rozwinąć się kilka nadliczbowych zębów trzonowych.

Jak wykrywa się zatrzymaną dziewiątkę?

Zatrzymaną dziewiątkę najczęściej można zobaczyć na zdjęciu pantomograficznym. Jeżeli konieczne jest dokładniejsze określenie jej położenia względem korzeni sąsiednich zębów, zatoki szczękowej lub kanału żuchwy, lekarz może zlecić tomografię stożkową CBCT.

Czy każdą dziewiątkę trzeba usunąć?

Nie. Bezobjawowy ząb, który nie uszkadza sąsiednich struktur i nie jest związany ze zmianami chorobowymi, może zostać pozostawiony pod obserwacją. Usunięcie rozważa się między innymi w przypadku bólu, nawracających stanów zapalnych, próchnicy, resorpcji korzenia sąsiedniego zęba lub obecności torbieli.

Do jakiego lekarza zgłosić się z zębem dziewiątym?

Pierwszym krokiem jest konsultacja z lekarzem dentystą, który przeprowadzi badanie i dobierze właściwą diagnostykę obrazową. Jeżeli ząb wymaga usunięcia, pacjent może zostać skierowany do lekarza zajmującego się chirurgią stomatologiczną.