Zęby mądrości (trzecie trzonowce) wymagają ekstrakcji wyłącznie w określonych sytuacjach klinicznych. Prawidłowo wyrznięta, zdrowa ósemka, która posiada ząb przeciwstawny w zgryzie i daje się łatwo oczyszczać, pełni funkcję standardowego zęba trzonowego. Bezpośrednim wskazaniem do usunięcia są nawracające stany zapalne, zaawansowana próchnica, brak miejsca w łuku zębowym oraz ryzyko uszkodzenia sąsiedniego drugiego trzonowca.
Czym są i kiedy wyrzynają się zęby mądrości?
Zęby mądrości to trzecie zęby trzonowe usytuowane na końcu łuków zębowych. Stanowią anatomiczny element stałego uzębienia, choć proces ich rozwoju wykazuje dużą zmienność populacyjną. Z badań epidemiologicznych wynika, że u około 20% populacji nie wykształca się przynajmniej jeden zawiązek ósemki, co stanowi efekt procesów ewolucyjnych powiązanych ze zmianą diety i zmniejszaniem się wymiarów ewolucyjnych kości szczękowych. Agenesia, czyli całkowity brak wszystkich czterech zawiązków, dotyczy według danych klinicznych niespełna 2% ludności. Wyrzynanie ósemek następuje najczęściej między 17. a 25. rokiem życia, jednak znaczna część zębów pozostaje całkowicie lub częściowo zatrzymana w kości.
Czym jest zatrzymana ósemka i jakie daje objawy?
Retencja zęba następuje wtedy, gdy mimo zakończonego rozwoju korzenia ząb nie osiągnął prawidłowej płaszczyzny zgryzowej. Zjawisko to dotyczy około 24% trzecich trzonowców. Stomatologia wyróżnia zatrzymanie całkowite, w którym korona w całości tkwi w tkance kostnej, oraz zatrzymanie częściowe, gdy fragment korony przebija dziąsło. Zęby zatrzymane przyjmować mogą położenie pionowe, poziome, mezjobazalne (skierowane w stronę drugiego trzonowca) lub dystobazalne.
Częściowemu wyrzynaniu zęba często towarzyszy wytworzenie kieszeni dziąsłowej nad koroną (tzw. kaptur dziąsłowy). Gromadzące się tam resztki pokarmowe i bakterie wywołują stan zapalny (pericoronitis), objawiający się promieniującym bólem, obrzękiem tkanek miękkich, szczękościskiem oraz nieprzyjemnym zapachem z ust. Wskazaniem do bezwzględnej interwencji chirurgicznej jest również sytuacja, gdy ukośnie ułożona ósemka wywołuje próchnicę na tylnej ścianie sąsiedniej siódemki – badanie kliniczne Matzen i Wenzel (2015) wykazało, że ryzyko takiego powikłania sięga 30–40% przy zatrzymaniu mezjalnym.
Diagnostyka obrazowa przed zabiegiem
Kwalifikacja do zabiegu opiera się na badaniu przedmiotowym oraz diagnostyce radiologicznej. Podstawowym badaniem przeglądowym jest pantomogram, który obrazuje położenie wszystkich zębów, kształt ich korzeni oraz stan kości. W przypadku dolnych zębów mądrości, których korzenie przebiegają w bliskim sąsiedztwie kanału żuchwy (miejsca przebiegu nerwu zębodołowego dolnego), standardem postępowania jest tomografia komputerowa CBCT. Trójwymiarowa wizualizacja pozwala precyzyjnie ocenić ryzyko powikłań neurologicznych i zaplanować przebieg operacji. Szczegółowe możliwości, jakie zapewnia nowoczesna diagnostyka obrazowa, pozwalają zapobiec uszkodzeniom zatoki szczękowej czy porażeniom czucia.
Wskazania do usunięcia ósemki a leczenie ortodontyczne
Zgodnie z oficjalnymi wytycznymi medycznymi NICE (National Institute for Health and Care Excellence) oraz AAOMS (American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons) rutynowa, profilaktyczna ekstrakcja bezobjawowych zębów zatrzymanych nie jest zalecana. Do bezwzględnych przesłanek chirurgicznych należą: nawracające epizody zapalenia tkanki okołokoronowej, nieodwracalne zmiany próchnicowe w ósemce lub sąsiedniej siódemce, obecność torbieli roskrzydłowej wokół korony, resorpcja korzenia drugiego trzonowca oraz konieczność wykonania dystalizacji w łuku zębowym. Twierdzenie, że ósemki stanowią główną przyczynę stłoczeń w odcinku przednim, jest mitem medycznym – siła wywierana przez wyrzynający się ząb jest niewystarczająca do samodzielnego przemieszczenia siekaczy. Decyzja o ekstrakcji przed prostowaniem zębów wynika bezpośrednio z założeń, jakie zakłada leczenie ortodontyczne.
Przebieg zabiegu ekstrakcji i znieczulenie
Ekstrakcja całkowicie wyrzniętej ósemki przebiega analogicznie do usunięcia każdego innego trzonowca. W przypadku zębów zatrzymanych stosuje się dłutowanie chirurgiczne. Po odwarstwieniu płata śluzówkowo-okostnowego lekarz znosi fragment kości zasłaniający ząb, a samą koronę dzieli na mniejsze części za pomocą wiertła, co znacząco zmniejsza uraz tkanek otaczających. Zabieg przeprowadza się w znieczuleniu miejscowym, które eliminuje dolegliwości bólowe, pozostawiając jedynie odczucie nacisku. Po usunięciu zęba rana zostaje zabezpieczona szwami chirurgicznymi. Wszystkie procedury chirurgiczne i dłutowanie zatrzymanych zębów realizuje chirurgia stomatologiczna.
Postępowanie po zabiegu i proces gojenia
Kluczowym etapem gojenia jest wytworzenie i stabilizacja skrzepu krwi w zębodole, chroniącego kość przed zakażeniem. Typową reakcją organizmu po zabiegu jest obrzęk osiągający szczyt w 48. godzinie oraz umiarkowany ból, kontrolowany standardowymi lekami przeciwbólowymi. Przez pierwsze 24 godziny po zabiegu obowiązuje zakaz płukania jamy ustnej oraz spożywania gorących płynów, aby nie doprowadzić do wypłukania skrzepu. Należy również zaniechać intensywnego wysiłku fizycznego, palenia tytoniu i spożywania alkoholu przez minimum 3–7 dni. Niezastosowanie się do tych zaleceń grozi powstaniem powikłania, jakim jest suchy zębodół (jałowe zapalenie zębodołu), wymagające leczenia opatrunkami w gabinecie.
Zastosowanie znieczulenia miejscowego nie stanowi przeciwwskazania do prowadzenia pojazdów mechanicznych po zabiegu. Antybiotykoterapia nie jest włączana rutynowo – zaleca się ją wyłącznie w przypadku objawów ogólnych zakażenia, u pacjentów z obniżoną odpornością lub przy rozległym zakresie operacji. Sporadycznie w łuku zębowym pojawiają się zęby nadliczbowe usytuowane za trzecimi trzonowcami. Szczegółowe informacje o tym, czym charakteryzują się zęby dziewiątki oraz jak przebiega ich leczenie, znajdują się w dedykowanym opracowaniu.
Bibliografia
- National Institute for Health and Care Excellence, Guidance on the Extraction of Wisdom Teeth, TA1, 2000.
- American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons, Management of Third Molar Teeth, White Paper, 2016.
- Ghaeminia H. i wsp., Surgical Removal Versus Retention for the Management of Asymptomatic Disease-Free Impacted Wisdom Teeth, „Cochrane Database of Systematic Reviews”, 2020.
- Matzen L.H., Wenzel A., Efficacy of CBCT for Assessment of Impacted Mandibular Third Molars: A Review Based on a Hierarchical Model of Evidence, „Dentomaxillofacial Radiology”, 2015.
