Zgrzytanie zębami: przyczyny, objawy i leczenie bruksizmu

Czy zdarza Ci się budzić z uczuciem zmęczonej szczęki lub bólem głowy? A może zaniepokoił Cię zmieniony kształt zębów lub „trzaskanie” w stawie skroniowo-żuchwowym? Powodem może być bruksizm – poważny problem, którego konsekwencje nie ograniczają się wyłącznie do kwestii estetycznych.

Co jest przyczyną nawykowego zgrzytania zębami? Jak diagnozować bruksizm? Jakie są dostępne metody leczenia? Poniżej wyjaśniamy najważniejsze kwestie dotyczące bruksizmu i odpowiadamy na najczęściej pojawiające się pytania.

Zgrzytanie zębami (bruksizm) – na czym polega to zjawisko?

Bruksizm to nawykowe zaciskanie szczęki i zgrzytanie zębami. Problem najczęściej pojawia się w nocy. Dotyczy nie tylko zębów, ale całego narządu żucia. Nadmierny wysiłek mięśni twarzy i nacisk na stawy skroniowo-żuchwowe prowadzi do ich przeciążenia, bólu oraz ograniczenia ruchomości szczęki.

Szacuje się, że bruksizm dotyczy nawet 30% dorosłych i znaczącej grupy dzieci (w zależności od źródła statystyki mówią o 3,5-47,6% badanych populacji).

Jakie są objawy bruksizmu u dzieci i dorosłych?

W wielu przypadkach problem pozostaje niezauważony przez długi czas – dopóki u pacjenta nie pojawią się wyraźne konsekwencje. Niektóre objawy bruksizmu są mocno niespecyficzne – potrafią być uciążliwe, powodują duży dyskomfort i są odczuwane regularnie – pomimo tego pacjenci często nie kojarzą tego jjako symptomy nawykowego zaciskania zębów.

Na rodzaj występujących symptomów i związanych z nimi dolegliwości wpływają:

• wiek,
• predyspozycje genetyczne,
• czas trwania problemu,
• podejmowane sposoby leczenia,
• stopień zaawansowania schorzenia.

Objawy związane z bruksizmem to:

• uczucie silnego napięcia w obrębie twarzy, głowy i szyi;
• nadmierne starcie zębów;
• trzaski i ból w stawie skroniowo-żuchwowym;
• dysfunkcja lub ograniczona ruchomość żuchwy;
• przygryzanie wewnętrznych części jamy ustnej – ślady zębów widoczne na policzku;
• obniżenie wysokości zwarcia – stan, w którym odległość między szczęką a żuchwą w maksymalnym zagryzie, jest mniejsza, niż fizjologiczna norma;
• dyskomfort przy żuciu;
• pęknięcia szkliwa i zwiększona podatność na próchnicę (nawet przy prawidłowej higienie jamy ustnej);
• piski oraz ból uszu – objawy mogą przypominać infekcję;
• silne bóle głowy;
• rozchwianie zębów;
• wybudzenie i niespokojny sen.

Co jest powodem zgrzytania zębami? Przyczyny bruksizmu

Bruksizm pojawia się u pacjentów, jako reakcja na różne czynniki – może mieć podłoże nawykowe (np. odruchowe zaciskanie mięśni żwaczy), neurologiczne (np. zaburzenia pracy układu nerwowego), psychologiczne (np. przewlekły stres, depresja) lub anatomiczne (np. wady zgryzu).

W wielu przypadkach bruksizm rozwija się nieświadomie i jest wynikiem współdziałania różnych mechanizmów. Właśnie dlatego trudno jednoznacznie określić go jako klasyczny „nabyty nawyk”.

Z jednej strony niektóre formy bruksizmu – zwłaszcza dzienny (świadomy) – mogą mieć charakter nawykowy. Pacjenci często zaciskają szczęki lub pocierają zębami w odpowiedzi na stres, napięcie emocjonalne lub skupienie. Z drugiej strony, bruksizm nocny wynika z aktywności układu nerwowego i zaburzeń w regulacji napięcia mięśniowego. W tym przypadku trudno mówić o klasycznym nawyku, ponieważ zjawisko to zachodzi poza świadomą kontrolą pacjenta.

Zgrzytanie zębami w nocy

Podczas snu organizm przechodzi różne fazy. Chociaż powszechnie przyjmuje się, że podczas nocnego odpoczynku dochodzi do rozluźnienia mięśni, faktycznie efekt ten zależy od fazy snu, w której się znajdujemy.

W fazie REM napięcie mięśni może wzrastać w różnym stopniu. Efektem jest niekontrolowane mobilizowanie tkanki mięśniowej – w tym tkanki mięśni żucia. Badania dowodzą, że ten mechanizm jest szczególnie nasilony u osób, u których występuje przewlekły stres.

U wielu pacjentów problem, który w głównej mierze polega na zgrzytaniu zębami w trakcie snu, pojawia się w związku z nieprawidłową aktywnością układu autonomicznego. Dochodzi wtedy do „mikroprzebudzeń”, podczas których organizm wchodzi w stan podwyższonego naprężenia.

Inne czynniki zwiększające ryzyko bruksizmu nocnego to:

• niewłaściwe ustawienie żuchwy (źle dobrana poduszka lub/i materac),
• stosowanie leków lub suplementów diety, które pobudzają układ nerwowy.

Zgrzytanie zębami u dzieci

Nadmierne zaciskanie zębów u dzieci często pojawia się w okresie wymiany uzębienia mlecznego na stałe. Może być związane z naturalnym procesem adaptacji zgryzu.

U najmłodszych pacjentów przyczyny zgrzytania zębami związane są także z sytuacjami stresowymi i narażeniem na silne emocje – obserwuje się korelacje (powiązania) między występowaniem problemu a trudnymi sytuacjami życiowymi (m.in. rozwodem rodziców, zmianą środowiska czy wydarzeniami w szkole).

Zgrzytanie zębami po alkoholu

Alkohol nasila zaciskanie zębów przez sen. Dlaczego? Mechanizm ten wynika z działania etanolu na układ nerwowy. Substancja ta:

• zaburza równowagę neuroprzekaźników odpowiedzialnych za kontrolę napięcia mięśniowego;
• wpływa na jakość snu – zwiększa częstotliwość przebudzeń i zaburza fazy snu;
• osłabia kontrolę motoryczną (prowadzi do nieświadomego napinania mięśni żucia).

Podobne działanie wykazują także inne substancje – nikotyna w dymie papierosowym, narkotyki, substancje psychotropowe czy kofeina spożywana w nadmiernych ilościach (napoje energetyczne, kawa, herbata).

Zgrzytanie zębami a pasożyty

Istnieje teoria, według której bruksizm może mieć związek z infekcją pasożytniczą. Niektórzy specjaliści wskazują, że pasożyty jelitowe mogą nasilać pracę układu nerwowego. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów, które potwierdzałyby tę zależność.

W przypadku podejrzenia infekcji pasożytniczej warto skonsultować się z lekarzem, aby dowiedzieć się, jakie badania diagnostyczne mogą pomóc w ocenie schorzenia.

Dlaczego stres wpływa na nocne zgrzytanie zębami?

Związek pomiędzy stresem a nocnym zaciskaniem zębów tłumaczy się reakcjami układu nerwowego. Wzmożona aktywność w ośrodkach odpowiedzialnych za odpowiedź na czynniki stresowe prowadzi do napięcia mięśni. Podwyższony poziom kortyzolu (potocznie nazywanego hormonem stresu) oraz zmniejszone reakcje układu przywspółczulnego utrudniają pełne rozluźnienie i w ten sposób zwiększają ryzyko epizodów bruksizmu.

Jak pozbyć się zgrzytania zębami? Leczenie bruksizmu

Bruksizm nie jest problemem, który ustępuje samoistnie. W zależności od przyczyny oraz intensywności objawów konieczne może być leczenie stomatologiczne, ortodontyczne, konsultacja z fizjoterapeutą lub stosowanie technik relaksacyjnych, które umożliwią kontrolę napięcia i rozluźnienie mięśni szczękowych (w niektórych przypadkach bardzo skuteczna jest także psychoterapia).

Niektóre osoby zauważają poprawę po zastosowaniu technik relaksacyjnych i ćwiczeń rozluźniających, inne wymagają wsparcia stomatologa i terapii z użyciem specjalistycznych nakładek lub szyn relaksacyjnych.

Postępowanie powinno rozpocząć się od poznania historii pacjenta i dokładnej diagnostyki. Stomatolog ocenia stan szkliwa, wysokość zwarcia i kondycję mięśni żwaczy. W przypadku podejrzenia nieprawidłowości w budowie narządu żucia może zalecić konsultację z ortodontą.

Szyny relaksacyjne i nakładki ortodontyczne są jedną z najczęściej stosowanych metod ochrony zębów przed ścieraniem. Pacjenci noszą je głównie w nocy oraz w ciągu dnia na czas aktywności fizycznych lub sytuacji stresowych (dzięki temu ograniczają nadmierne napięcie mięśni). Ich zadaniem nie jest wyeliminowanie samego bruksizmu, ale zabezpieczenie struktur jamy ustnej przed uszkodzeniami. eśli przyczyny problemu wynikają  z wad zgryzu – należy wdrożyć leczenie orotodontyczne.  

U osób z silnym bruksizmem, który prowadzi do uszkodzenia szkliwa i przewlekłego bólu w obrębie twarzy, stosuje się również iniekcje toksyny botulinowej. Botoks osłabia aktywność mięśni żwaczy i zmniejsza siłę zaciskania szczęki. Efekty terapii utrzymują się przez kilka miesięcy, po czym konieczne jest ponowne podanie preparatu.

Każdy przypadek wymaga indywidualnego podejścia. Najlepszym rozwiązaniem jest konsultacja z lekarzem stomatologiem. Im szybciej pacjent rozpocznie leczenie, tym większa szansa na uniknięcie powikłań związanych z niekontrolowanym napięciem mięśni żucia.

Czym grozi bruksizm? Do czego prowadzi nieleczone zgrzytanie zębami podczas snu?

Konsekwencje problemu wpływają na jakość życia i stan zdrowia całej jamy ustnej. Wraz z postępującym ścieraniem szkliwa pojawia się nadwrażliwość na zimno, ciepło i kwaśne pokarmy. Nieustanny nacisk na struktury jamy ustnej prowadzi do dolegliwości bólowych ze strony przyzębia oraz do utraty tkanki kostnej wyrostka zębodołowego, czego objawem jest powstanie recesji dziąseł, a następnie odsłonięcie korzeni zębów. Brak podjęcia leczenia bruksizmu i jego regularnego monitorowania na wizytach stomatologicznych – w najgorszym wypadku może przyczynić się do rozchwiania zębów, a tym samym zwiększać ryzyko ich przedwczesnej utraty.

Osoby cierpiące na bruksizm często nie zdają sobie sprawy z tego, że ich problemy zdrowotne mogą wynikać z niekontrolowanego napięcia mięśni twarzy. Niepodjęcie leczenia sprawia, że dolegliwości stale się nasilają, a ich skutki mogą być nieodwracalne.

Bibliografia

• Saczuk, K., Wilmont, P., Pawlak, Ł., & Łukomska-Szymańska, M. (2018). Bruksizm – etiologia i diagnostyka – przegląd piśmiennictwa. Protet Stomatol, 68(4), 456-463.
• Manfredini, D., Ahlberg, J., & Lobbezoo, F. (2022). Bruxism definition: Past, present, and future – What should a prosthodontist know? The Journal of Prosthetic Dentistry, 128(5), 905-912.
• Ginszt, M., Suwała, M., Szkutnik, J., & Majcher, P. (2019). Czynniki ryzyka bruksizmu w czasie snu u dzieci – przegląd literatury. Pediatr Med Rodz 2019, 15(1), 17–21.
• Dąbrowska-Gontarczyk, A., Syczewska, M., Jelonek, E., Graff, K., Zadurska, M., Kalinowska, M., … & Olczak-Kowalczyk, D. (2015). Epidemiology and aetiology of bruxism in children and adolescents – review of literature. Journal of Stomatology, 68(5), 539-558.
• Pawlik, M. M., Wojda, M., & Kostrzewa-Janicka, J. (2023). Bruksizm w wieku rozwojowym – etiologia, objawy, diagnostyka i leczenie. Protetyka Stomatologiczna, 73(1), 74-80.
• Rusin, B., Wójcik, A., Pakaszewski, W., Ziomko, B., & Smulewicz, K. (2022). Bruksizm – współczesna wiedza na temat zaburzenia i możliwości terapeutyczne. Bruxism – Contemporary Knowledge About the Disorder and Therapeutic Possibilities. Health and Sport, 12(12), 131-135.
• Milanowska, M., Dudzińska, P., Grudzińska, A., Jarosz, D., & Tsitko, H. (2022). Zastosowanie toksyny botulinowej w leczeniu bruksizmu. Application of Botulinum Toxin in the Treatment of Bruxism.
• Wasiak, E., & Śmiech-Słomkowska, G. N. (2016). Możliwość leczenia ortodontycznego dzieci z bruksizmem. Stomatologia Współczesna, 23(3).
• Własienko, A., & Kuchar, E. (2017). Diagnostyka, leczenie i profilaktyka najczęstszych chorób pasożytniczych u dzieci – problemy współczesnego pediatry i specjalisty medycyny rodzinnej. Lekarz POZ, 2, 154-160.